صفحه نخست > مقالات > در مبارزه با آتش سوزی جنگل چه باید بکنیم؟

در مبارزه با آتش سوزی جنگل چه باید بکنیم؟


14 تیر 1395, 14:25. نويسنده: modir
گردآورنده :سهراب رحیمی
کلمات کلیدی: آتش‌سوزی، جنگل، مرتع،‌ احتراق،‌ درخت، چوب

آتش‌سوزی جنگل،‌تاکنون بارها در گوشه وکنار جهان "فاجعه" آفریده است.از جمله این فجایع می توان به آتش سوزی جنگل که طی تابستان سال ۱۳۸۶ در کشور یونان رخ داد و پس از به جا گذاشتن ۶۴ کشته و مبلغ ۵ میلیارد یورو خسارت مالی خاتمه یافت ،اشاره نمود.

در کشور ما نیز همه ساله بخش هایی از جنگل و مرتع طعمه حریق می گردد،اگر چه خوش بختانه طی سال های اخیر این گونه آتش سوزی ها مخاطرات خیلی شدیدی برای روستاها وشهرهای اطراف ایجاد نکرده اند،ولی به خطر افتادن جدی شهرها در اثر آتش سوزی جنگل در کشور ما نیز مسبوق به سابقه است.

به عنوان مثال :در ۲۴ اسفند سال ۱۳۰۸ جنگل های اطراف "بندرگز" دچار آتش سوزی شد.وزش باد شدید که از سمت جنوب می وزید شهر بندر گز را باخطر جدی سرایت آتش سوزی روبرو ساخته بود.خوشبختانه چند ساعت پس از آتش سوزی با تغییر جهت وزش باد،شهر از خطر در امان ماند.اما این حریق مهیب به روستاها و قصبات اطراف صدمه جدی وارد کرده ،حداقل ۵ نفر تلفات انسانی ،تخریب ششصد خانه و بی خانمان شدن چهارهزار نفر از اهالی که تمام هستی خود را ضمن این حادثه از دست داده بودند،اتلاف احشام و... از جمله تلفات و خسارت های این حریق بوده است.بدیهی است چنان چه تغییر جهت وزش باد شهر بندر گز را نجات نداده بود،ابعاد این فاجعه به نحو بسیار وحشتناک تری افزایش می یافت.



آتش سوزی جنگل چیست؟


آتش سوزی جنگل عبارت است: از حریق های برنامه ریزی نشده و بدون کنترل که در عرصه های گیاهی ،سوخت های گیاهی را به آتش می کشد.منظور از سوخت گیاهی ،پوشش گیاهی اعم از درخت ،بوته ،چمن و علف ،خاک برگ و... است که جنگل ها مراتع و بوته زارها را پوشانده است.

علل آتش سوزی جنگل


به طور کلی سه عامل اصلی را می توان به عنوان علت آتش سوزی های جنگل معرفی کرد.
۱- علل طبیعی ۲- علل اتفاقی ۳- علل عمدی

۱- علل طبیعی : در این مورد آذرخش (صاعقه) را می توان مثال زد که چنان چه به درخت برخورد کند،آنرا به آتش کشیده ،در نتیجه باعث آتش سوزی جنگل می شود.به طور معمول علل طبیعی کم ترین عامل وقوع حریق در جنگل به شمار میرود.

۲- علل اتفاقی: بعضی افراد با بی احتیاطی ،اعمال و عدم رعایت نکات ایمنی ،نداشته جنگل را به آتش می کشند،به بیان روشن تر ،اشخاصی که به هر علت به جنگل رفت و آمد دارند ویا در آن اردو می زنند.مثل :شکارچیان،کوهنوردان،کسانی که برای تفریح و گردش به جنگل می روند،کارگران چوب بر،ساکنان اطراف جنگل ،رانندگان وسایل نقلیه و یا مسافرانی که از جاده های حاشیه جنگل عبور می کنند ،ممکن است با روشن کردن آتش برای طبخ غذا یا گرمایش ،استعمال دخانیات و... غافلانه جنگل را به آتش بکشند.

۳- ععل عمدی شاید در وهله اول بعید به نظر برسد که کسی جنگل را به عمد به آتش بکشد،اما متاسفانه همواره در گوشه و کنار جهان تعداد زیادی از آتش سوزی های جنگل به عمد توسط افراد ناآگاه و غیر مسوول صورت می گیرد.

جنگل نشینان یا زارعان حاشیه جنگل ممکن است به علل مختلف :مثلا افزایش زمین کشاورزی و یا افزایش مرتع ،جنگل را به آتش بکشند،اما از این گروه بدتر ،زمین خوارانی هستند که به مقصد تصاحب زمین ،جنگل را به آتش می کشند.(این مورد بیش تر در کشورهای جنوب شرق آسیا و جنوب اروپا مشاهده شده است.)


انواع آتش سوزی جنگل


بر حسب آن که چه سطح از جنگل طعمه حریق شده باشد و یا این که چه قسمت درختان یا پوشش گیاهی طعمه حریق شده باشد،آتش سوزی های جنگل را به انواع ذیل تقسیم می گردد :

۱- آتش زمینی (یا زیر سطحی)در این نوع آتش سوزی جنگل ،در واقع احتراق کند ،بدون شعله و بدون دود مواد آلی و تورب داخل خاک را می سوزاند.این نوع آتش سوزی جنگل به ویژه از مسایل زیست محیطی فوق العاده خطرناک است.

۲- آتش سوزی های سطحی در این حریق پوشش سطحی جنگل از جمله خار و خاشاک ،شاخ و برگ ریخته شده (خزان شده) ،بعضی نهال های کوچک ،چمن یا علف می سوزد.در اغلب موارد چنان چه شرایط مهیا باشد،که در ادامه راجع به این موضوع توضیح داده خواهد شد،این نوع آتش سوزی به سرعت گسترش پیدا میکند.

۳- آتش سوزی تاجی(فراز یا هوایی) این آتش سوزی در بیشتر موافع در اثر آتش سوزی سطحی ایجاد می شود.در حریق مزبور شاخ و برگ درختان ،در واقع قسمت فوقانی یا تاج درخت ،گرفتار شعله های بی رحم آتش می شود .این آتش سوزی نیز چنان چه شرایط مهیا باشد به سرعت و با شدت گسترش می یابد.البته ،یک نوع دیگر آتش سوزی جنگل که به نسبت دیگر انواع فوق کمتر اتفاق می افتد،به "آتش سوزی تنه ای " معروف است .که در اثر اشتعال درخت های پوسیده و میان تهی اتفاق می افتد.


تئوری حریق و تکنولوژی آتش سوزی جنگل


برای مبارزه و مقابله درست و موثر با آتش سوزی جنگل ،ابتدا باید آن را به خوبی شناخت و با مولفه های مختلف دخیل در این نوع آتش سوزی آشنا شد.همچنین در رابطه با آتش سوزی جنگل چندین سوال اساسی مطرح است .به عنوان مثال چرا این نوع آتش سوزی ها حتی در عرصه های جنگلی سکسان از فصلی به فصل دیگر و یا از سالی به سال دیگر متغیر است؟ چرا در مورد آتش سوزی جنگل به فاصله کوتاهی پس از شروع به سرعت و به شدت گسترش می یابد؟چرا حریق گونه های مشخصی از گیاهان با حریق همان نوع گیاهان در مناطق جغرافیایی مختلف متفاوت است؟چرا در حریق های بزرگ و شدید با وجود استفاده از ده ها هواپیما و بالگرد آتش نشان و بسیج صدها نفر آتش نشان حرفه ای و نیروی داوطلب ،مهار و اطفای آتش غیر ممکن بوده ،در بیش تر موارد آتش سوزی پس از نابودی کامل جنگل خاتمه یافته است؟پاسخ این سوالات و سوالات مشابه نیز پس از شناخت کافی از اجزا آتش سوزی جنگل میسر خواهد بود.


آتش سوزی جنگل و مثلث آتش


سالیان متمادی است که آتش نشانان برای توضیح عمل احتراق و نحوه خاموش کردن آتش از مثلث((مثلث آتش)) استفاده می کنند.در این تئوری در صورت تجمع میزان متناسبی از سوخت ،اکسیژن و حرارت (سه ضلع مثلث آتش )احتراق انجام و آتش سوزی رخ میدهد.

برای خاموش کردن آتش کافی است یکی از اضلاع حذف گردد.مثلث سرنگون و آتش خاموش خواهد شد.اگر چه در مورد آتش سوزی جنگل نیز می توان از تئوری مثلث آتش استفاده نمود،اما این مدل بعضی عوامل دخیل در شروع و گسترش آتش سوزی جنگل را بیان نمی کند.برای توضیح بیش تر ابتدا عوامل مشترک آتش سوزی جنگل و مثلث آتش مورد بررسی قرار می گیرد.


۱- سوخت :

برای آتش سوزی جنگل ،نباتات و رستنی های موجود در محیط سوخت اصلی را تشکیل می دهند بعضی گیاهان به سادگی مشتعل شده ،به سادگی باعث گسترش آتش می شوند.گروه دیگر به سختی آتش گرفته ،آهسته می سوزند،از این نظر سوخت های گیاهی را به دو گروه سوخت های نرم یا سبک(fine fuells)و سوخت های سخت یا سنگین (heavy fuells)تقسیم کرده اند.


سوخت نرم یا سبک

نباتات خشک شامل شاخه ها و ترکه ها ،برگ ،شاخ وبرگ سوزنی برگان ،علف ،بوته های سبک و خزه سوخت نرم یا سبک را تشکیل می دهند.خاک برگ یا مواد آلی در حال تجزیه در سطح جنگل نیز نوع دیگری از سوخت سبک محسوب می شود .سوخت های سبک موجود در جنگل اگر چه حجم کمی دارند،ولی به نسبت این حجم کم ،سطحی وسیعی را پوشانده اند.این ویژگی باعث شده است ،به سادگی مشتعل شده و به سرعت بسوزند در بیشتر موارد سوخت های نرم و سبک سوخت اصلی آتش سوزی جنگلی را تشکیل می دهند.همچنان که در توضیح انواع آتش سوزی های جنگلی ذکر شد،آتش سوزی جنگل را به سه گروه تقسیم نموده اند:

سوخت های نرم وسبک مسئول وقوع آتش زمینی (زیرسطحی)و آتش سطحی بوده ،در صورت مساعد بودن شرایط باعث وقوع حریق های نوع تاجی (فراز) نیز میگردند.سوخت های نرم وسبک به نسبت سوخت های سنگین سریعتر شعله ور شده و با سرعت بیشتری گسترش می یابند.

سوخت سنگین

این سوخت به نسبت سوخت های نرم یا سبک حجم بیشتری دارند.درخت های سبز یا خشکیده سرپا و یا افتاده ،بوته های بزرگ ،شاخه ها و تنه های سنگین ،کنده درخت ها ،تنه فرسوده درخت های رها شده در سطح جنگل مثال هایی از این سوخت هستند.تراشه ها نوع دیگری از سوخت های سنگین را تشکیل می دهند.تراشه ها شامل مازاد مقطوعات ناشی از عملیات پاکسازی جنگل از درختان پیر و فرسوده هستند.هیزم ،قطعات کوچک و بزرگ کنده ها ،گرده بینه ،شاخه ها ،پوست درختان ،ریشه ها و سایر خرده چوب یا ریزه چوب "تراشه"را شامل می شوند.بدیهی است تراشه های بزرگ و حجیم در سوخت های سنگین و تراشه های کوچک و ریز در سوخت های سبک دسته بندی می شوند.سرعت گسترش آتش ناشی از سوخت های سنگین از سرعت گسترش آتش ناشی از سوخت های سبک کمتر است ،اما سوخت های سنگین با شدت زیادتری می سوزند.در یک تقسیم بندی دیگر سوخت های گیاهی را بر اساس نوع آتش سوزی جنگل دسته بندی نموده اند.بنابراین سوخت های گیاهی را می توان در سه گروه زیرسطحی ،سطحی و فراز (تاجی)تقسیم نمود.


سوخت زیرسطحی

ریشه ها ،مواد آلی درحال تجزیه ،خزه ها و ...مثال هایی ازاین نوع سوخت به شمار میروند.آتش سوزی ناشی از این نوع سوخت به شمار می روند. آتش سوزی ناشی از سوخت های زیرسطحی (زمینی) به سختی اتفاق افتاده ،به سختی نیز خاموش می شوند.

سوخت سطحی

شامل شاخ و برگ خزان شده،علوفه ،چمن ،نهال های کوچک هستند.تراشه کنده ها و تراشه هایی مثل خرده چوب ،خاک اره وآخال از دیگر سوخت های سطحی می باشند.

سوخت فراز (تاجی)

شاخه های بزرگ و پر برگ درختان ،اعم از شاخ وبرگ نباتات سوزنی برگ و یا پهن برگ ،درختان سبز و یا خشکیده سرپا را شامل میگردد.



دیگر خصوصیات سوخت

از جمله خصوصیات تعیین کننده سوخت گیاهی ،چگونگی سرعت احتراق سوخت ،چگونگی سرعت اشتعال و سرعت گسترش آتش به دیگر نواحی است.این خصوصیت شامل:اندازه و شکل سوخت ،تراکم سوخت،پیوستگی سوخت ،حجم و سطح رطوبت آن است.اندازه و شکل سوخت چگونگی اشتعال آن را تحت تاثیر قرار می دهد.بدین معنی که قطعات ریز و خرده چوب یک گونه مشخص گیاهی به نسبت قطعه های بزرگ تر همان گونه گیاهی زودتر مشتعل شده آتش را سریعتر به اطراف گسترش می دهد.در مورد شکل سوخت و رابطه ی آن با اشتعال ،می توان به سوزنی برگان اشاره کرد.شکل خاص این نوع گیاهان باعث می شود ،زودتر مشتعل شده و سریعتر آتش را گسترش دهند.هوا نمی توانددر داخل و اطراف سوخت هایی که خیلی "متراکم"هستند،جریان پیدا کند.به همین دلیل سوخت های متراکم خیلی آرام می سوزند .در این مورد می توان سوخت های زمینی (زیر سطحی)را مثال زد.مواد آلی در حال تجزیه یا به عبارتی پوشش مرده جنگل که از باقی مانده گیاهان و برگ های پوسیده تشکیل گردیده،به طور معمول پوشش متراکم و به هم فشرده ای را تشکیل می دهند که فقط مقدار کمی از سطح آنها در معرض هوا قرار دارد ،بنابراین تنها ممکن است به صورت احتراق کند(کم سرعت)،بدون دود و شعله بسوزند.این احتراق اگر چه کند است،ولی می تواند تا عمقی از خاک که این مواد وجود دارند،ادامه یابد.همچنین به وسعتی که در پهنه جنگل وجود دارند گسترش یابد.به عکس این گروه می توان سوخت های هوایی (تاجی)را نام برد.درختان سرپا و به ویژه شاخ و برگ این درختان در معرض هوا قرار داشته ،هوا به راحتی از میان آن ها جریان می یابد.بنابراین احتمال اشتعال آنها بیشتر و خطر گسترش سریعتر آتش از یک نقطه به نقطه دیگر بیشتر است."پیوستگی سوخت" عامل مهمی برای گسترش آتش به اطراف محسوب می شود.مقدار سوختی که در یک منطقه خاص وجود دارد "حجم سوخت"است.بدیهی است هرقدر در یک منطقه سوخت بیشتری وجود داشته باشد ،شدت آتش و سرعت گسترش آن به اطراف بیشتر خواهد بود.سرعت اشتعال شدت آتش و سرعت گسترش آتش سوزی نسبت معکوسی با میزان "رطوبت سوخت"دارد.به این معنی که هرقدر ماده سوختنی مرطوب تر باشد،دیرتر مشتعل می شود،شدت آتش کمتر بوده با سرعت کمتری به اطراف گسترش می یابد.به عکس مواد سوختنی خشک زودتر آتش گرفته ،به شدت می سوزند وبا سرعت بیشتری اطراف گسترش می یابند.در مورد "رطوبت" در ادامه توضیحات بیشتری ارائه می شود.

اکسیژن
دومین ضلع مثلث آتش اکسیژن است . اکسیژن برای شروع احتراق همچنین برای ادامه آن ضروری است. حدود%۲۱ هوا را اکسیژن هوا را اکسیژن تشکیل می دهد . زمانی که اکسیژن هوا به کم تر از %۱۵ کاهش یابد بیشتر مواد نمی سوزند . در مورد آتش سوزی داخل بناها محدود بودن اکسیژن قابل دسترسی می تواند ادامه آتش سوزی را به حریق آرام تری تبدیل کند. حتی ممکن است آتش بطور کامل خاموش شود. یااین که مواد سوختنی به صورت (نیم سوز )باقی بماند((البته وجود مواد نیم سوز در فضاهای در بسته ممکن است جو خطرناکی را ایجاد کند که با رسیدن ناگهانی هوا کافی در اثر پدیده موسوم به (پدیده برگشت شعله) (back drauft) انفجار ناگهانی و مخربی ایجاد می شود ) اما به عکس آتش سوزی داخل بناهای محدود، در محیط جنگل به طور معمول اکسیژن کافی و نا محدود وجود دارد . از این نظر نمی تواند در رابطه با شروع آتش سوزی و گسترش آن متغیر مهمی محسوب گردد.

حرارت سومین ضلع مثلث آتش حرارت است. در حضور اکسیژن کافی بایستی به سوخت حرارت کافی اعمال گردد تا ((آتش)) ایجاد شود. در ابتدای این مطلب راجع به علل آتش سوزی جنگل سه علت طبیعی ،اتفاقی و عمدی نام برده شد.برخورد آذرخش (صاعقه) با درخت های سرپا به ویژه درخت های خشکیده سرپا از جمله علل طبیعی آتش سوزی جنگل است . بعضی طوفان ها رعدوبرق های بدون بارش تولید می کنند . آذرخش ناشی از این توفان ها می تواند آتش سوزی های متعددی را باعث شود. مجموعه مختلف و متعددی از علل اتفاقی می تواند جنگل ،را به آتش بکشد. بی احتیاطی هنگام استعمال دخانیات ،رها کردن اجاقی که در جنگل ، برای طبخ غذا بر پا شده بوده است ،بعضی کوره ای تهیه زغال که به ترتیب درست و ایمن احداث نشده اند و حتی بعضی زباله ها مثل قوطی خالی کنسرو و یا شیشه ها مختلف که با انعکاس و تمرکز نور خورشید به روی سوخت های سبک می تواند به طور غیر عمد باعث آتش سوزی جنگل شوند وآتش افروزی اشخاص لاابالی و سود جو از جمله منابع تولید حرارت برای ایجاد آتش سوزی جنگل است.

دیگر عوامل اثرگذار در آتش سوزی جنگل


زمانی که آتش سوزی جنگل رخ می دهد ،رشدو گسترش آن در منطقه گرفتار آتش سوزی، تحت تاثیر ًشرایط آب هوایی ً و ًشرایط جرافیاییً قرار دارد . چگونگی آب و هوا : همچنین شرایط جغرافیایی محل حادثه اثر مهمتری در آتش سوزی جنگل دارند تا خود ساختارآتش سوزی.

شرایط آب وهوایی

شرایط آب وهوایی تاثیر بزرگی در جریان آتش سوزی جنگل دارد.در این مورد دو عامل تاثیر بیشتری دارند،که عبارتند از :"رطوبت"و "باد"

رطوبت:

در ارتباط با آتش سوزی جنگل ،رطوبت به دو صورت "رطوبت نسبی "و"رطوبت سوخت های گیاهی"دخیل استنسبت مقدار بخار آب فعلی موجود در هوا در مقایسه با حداکثر مقدار بخار آبی که هوا در حرارت معین می تواند داشته باشد،رطوبت نسبی نامیده می شود.هوای گرم به نسبت هوای سرد ظرفیت بیشتری برای رطوبت دارد .زمانی که رطوبت نسبی هوا کم است،در واقع هوا"خشک"بوده ،شرایط برای وقوع آتش سوزی مهیا است.رطوبت نسبی هوا در ساعت های شبانه روز به میزان قابل ملاحظه ای تغییر می کند."رطوبت نسبی گیاهی"نیز عامل بسیار مهمی در آتش سوزی جنگل است.همان طور که بدون سوخت گیاهی آتش سوزی رخ نمی دهد،در صورتی که رطوبت سوخت گیاهی خیلی زیاد باشد،آتش سوزی اتفاق نمی افتد.عوامل جوی متعددی مانندبارندگی ،درجه حرارت هوا،رطوبت سوخت گیاهی تاثیر دارند.شدت و سرعت گسترش آتش سوزی جنگل ،نسبت معکوسی با رطوبت سوخت گیاهی دارد .سوخت گیاهی هنگام بارندگی رطوبت را از هوا و زمین جذب کرده ،آن را در اثر گرما ،خشکی هوا و وزش باد از دست میدهد.


وزش باد

حرکت هوا نیز عاملی در گسترش و تعیین مسیر حرکت آتش سوزی جنگل است .در یک روز آرام و بی حرکت (از نظر وزش باد)نیز آتش سوزی جنگل می تواند اتفاق افتاده میزان آن افزایش یابد،اما آتش سوزی با شرایط یکسان اگر با وزش باد مناسب همراه باشد.بسیار شدیدتر بوده ،خیلی سریعتر گسترش می یابد.باد می تواند شدت افروزش و سرعت حرکت آتش سوزی را افزایش دهد.اثر باد در آتش سوزی جنگل شبیه به باد زدن آتش برای کمک به افروزش سریعتر آن است.لازم به تذکر است آتش سوزی های شدید و وسیع جنگل شبیه به سایر آتش سوزی های شدید و بزرگ خود باعث ایجاد بادهای شدید و تنوره های وحشت انگیز می گردد.زیرا حرارت زیاد کانون حریق موجب سبکتر شدن هوای بالای آن می شود .این هوا همراه گازها و دود تولیدی ،جریان صعودی پیدا می کند.از سوی دیگر برای جایگزینی این هوا هوای تازه و سرداز قسمت پایین کانون حریق به داخل آن کشیده می شود.این چرخه که پدیده "همرفت"نامیده می شود ،یکی از راه های انتشار حرارت آتش سوزی بوده ،همان طور که ذکر شده در آتش سوز های شدید و وسیع باعث ایجاد بادهای شدید گشته که به ویژه با پرتاب "نیم سوز "،"جرقه" و "اخگر" تا فواصل دور عامل توسعه و گسترش آتش سوزی است.


شرایط جغرافیایی

حرکت آتش سوزی جنگل همچنین به شرایط جغرافیایی به تغییرات ارتفاع زمین هم به شکل و وضعیت عوارض طبیعی و یا عوارض مصنوعی (ساخته دست بشر)مربوط می شود.وضعیت جغرافیایی تاثیر عمده ای بر رفتار آتش سوزی جنگل دارد .حرارت آزاد شده در اینگونه آتش سوزی ها درست مثل حرارت آزاد شده در آتش سوزی داخل بناها است.زمانی که آتش سوزی جنگل در یک منطقه مسطح رخ دهد،قسمت عمده حرارت آتش سوزی در هوا رها می شود،ولی هنگامی که "ارتفاع "در جهتی که آتش در حال حرکت است افزایش یابد،حرارت آتش سوزی مقادیر عظیم تری از سوخت گیاهی را مشتعمل کرده ،سرعت گسترش آتش سوزی را افزایش می دهد .به همین دلیل در حریق های جنگل ،آتش سوزی از دامنه کوهستان به طرف بالا رفته ،به سرعت پیشرفت می کند،اما به عکس و به عنوان مثال ،آتش سوزی جنگل از بالای تپه به پایین آن خیلی به آهستگی صورت می گیرد.اگر شیب یک منطقه خیلی تند و عاری از پوشش گیاهی باشدبه منزله سدی در مقابل گسترش آتش سوزی است.صخره ها و سنگ ها نیز باعث کند شدن و یا جلوگیری از پیشرفت حریق جنگل می شوند.دیگر اشکال شرایط جغرافیایی نیز گسترش آتش را تحت تاثیر قرار می دهند.حصارهای طبیعی شامل رودخانه ها ،نهرها و دریاچه ها می توانند به فرو نشاندن آتش سوزی کمک کنند.حصارهای مصنوعی مثل جاده ها و بزرگ راه ها نیز اطفا آتش سوزی جنگل مستلزم در نظر گرفتن تاثیر عوامل مربوط به شرایط آب و هوایی و شرایط جغرافیایی بر رفتار آتش است،زیرا این عوامل می توانند یکباره جهت وسرعت حرکت آتش سوزی را تغییر داده،مشکلات متعددی را باعث شوند.از این نظر بایستی آتش نشان ها موضوعات مشترکی را که برای توصیف قسمت های مختلف آتش به کار می رود را درک کرده و به "فرمانده حادثه" گزارش کنند.


چگونگی استخوان بندی آتش سوزی جنگل


موقعیتی که در آن جا حریق شروع شده است"ناحیه مبدا"(are of origin)نامیده می شود.چنانچه آتش سوزی رشد کرده ،به سمت محل های جدید حرکت کند،سریع ترین ناحیه جابجایی یا جناح پیش رونده آتش "راس آتش"(head of the fire)نامیده می شود.چنانچه آتش بزرگتر شود،ناحیه نزدیک به ناحیه مبدا "پاشنه آتش" (heel of the fire) و یا "دنباله آتش" (rear of the fire) نام برده می شود،چنانچه آتش سوزی رشد کند تغییری در جهت وزش باد یا شرایط جغرافیایی می تواند باعث می شود که آن در یک امتداد باریک (کم عرض) حرکت کند،به طوری که جدا از راس آتش به نظر برسد.این را ((انگشت))(finger) می نامند.انگشت می تواند رشد کند و جهت یا امتداد ثانویه ای را برای حرکت آتش سوزی ایجاد نماید.یک ناحیه محترق نشده (آتش نگرفته)بین یک انگشت و راس اصلی آتش "اجاقpocket"نامیده می شود "اجاق"برای آتش نشان ها محل خطرناکی است ،زیرا ناحیه ای از سوخت محترق نشده است که از سه طرف به وسیله آتش سوزی محصور شده است. یک ناحیه از زمینی که از آتش در امان مانده است ،ولی به وسیله زمین مشتعل شده محاصره شده است ((جزیره island))نامیده می شود .آتش سوزی جدید که خارج از محیط آتش سوزی اصلی شروع می شود ((آتش نقطه ای spot fire))نام دارد .آتش سوزی نقطه ای به طور معمول از گیاهان مشتعل به صورت نیم سوز یا جرقه شروع می شود که در اثر جریان همرفت ناشی از آتش سوزی تا فاصله به نسبت دور پرتاب شده اند ."سبز"و "سیاه"اصطلاحاتی است که به طور معمول به وسیله آتش نشان های جنگل به کار برده می شوند.سبز ناحیه سوخت های محترق نشده را توصیف می کند این ناحیه محتوی سوخت های محترق نشده ای است که آنها نسبت به ناحیه سیاه بسیار مستعد آتش سوزی هستند.سیاه برای ناحیه ای بکار می رود که قبلا مشتعمل شده بود ه است.ناحیه سیاه محتوی مقدار اندکی سوخت محترق نشده است.این ناحیه به طور معمول برای آتش نشان ها به نسبت ایمن می باشد.


روش های آتش نشانی


آتش سوزی جنگل را می توان به کمک "سرد کردن سوخت" ،"جدا کردن سوخت از آتش"و "خفه کردن آتش" خاموش نمود."خنک کردن" ،"جدا سازی سوخت"و "خقه کردن"در واقع روش های اصلی آتش نشانی هستند که بر مبنای شکستن اضلاع مثلث آتش ابداع شده اند.



سرد کردن سوخت

برای سرد کردن سوخت"آب" به کار برده می شود. در آتش سوزی های جنگل و مرتع ،آب طبق همان اصولی به کار برده می شود که در آتش سوزی بناهای مختلف به کار می رود،اما روش های به کار بردن آب ممکن است متفاوت باشد.وسایل استفاده از آب برای اطفای آتش سوزی جنگل دامنه ی به نسبت وسیعی از "تلمبه کوله پشتی" انواع موتور پمپ های قابل حمل و نقل به وسیله نفر ،انواع کامیون ها و خودروهای آتش نشانی جنگل تا هواپیما و بالگرد آتش نشان (آب پاش)را تشکیل می دهند. "تلمبه کوله پشتی"وسیله ساده و موثری است که به ویژه برای مبارزه با آتش سوزی های کوچک ناشی از سوخت های سبک به کار می رود.این وسیله با گنجایش های بین ۴ تا ۸ گالن ساخته شده ،آتش نشانان آن را شبیه به کوله پشتی به دوش خود انداخته ،تلمبه آن با حرکت دست به کاری افتاد.موتور پمپ های بنزینی قابل حمل و نقل به وسیله نفر از دیگر وسایل به کار بردن آب برای اطفاءحریق جنگل است.این موتور پمپ ها در قدرت های مختلف ساخته شده اند.یک نمونه آن به "پمپ شناور "معروف است.این پمپ توانایی مکش آب از منابع کم عمق را دارد .از آنجایی که ممکن است برحسب مورد ،فاصله بین منابع آب قابل دسترس تا ناحیه آتش سوزی به نسبت زیاد باشد،گاهی مواقع بایستی برای آبرسانی و مبارزه با آتش از چند یا چندین موتور بین مسیر و چندین بند لوله برزنتی یا لاستیکی مخصوص استفاده نمود.خودروهای ویژه آتش نشانی جنگل از نظر نوع شاسی ،ظرفیت مخزن ،قدرت حرکت و مانور در جاده های کوهستانی و ناهموار با خودروهای آتش نشانی شهری و صنعتی قدری متفاوت هستند.

راجع به هواپیما و بالگرد آتش نشان در همین شماره ،اطلاعات به نسبت کاملی ارائه شده است .برای جدا کردن و حذف سوخت نیز تجهیزات و ابزارآلات مختلفی شامل تجهیزات قطع و برش درخت اعم از تبر،اره دستی ،اره موتوری،و تجهیزات جمع آوری مقطوعات و سوخت ها اعم از شن کش ،بیل و کج بیل را می توان نام برد.از ترکیب دو یا چند وسیله دستی ابزار جالبی ابداع شده است که آتش نشان ها را قادر می سازد تا با حمل بار کمتر و سبکتر تجهیزات کاملی در اختیار داشته باشند.((مک لود))(macleod)که از ترکیب کج بیل و شن کش ساخته شده و ((پولاسکی))(pulaski axe)،وسیله دوسری که یک سر آن تبر و سر دیگر آن کج بیل یا کلنگ است،ازجمله این ابزارجالب هستند.انواع شیار کن ها که برای ایجاد ((آتش شکنbreak fire))یا "آتش بر" ساخته شده انداز دیگر وسایل جدا کننده یا حذف سوخت هستند.

آتش شکن یا آتش بر در واقع سدی برای متوقف ساختن آتش سوزی و جلوگیری از گسترش آتش هستند،همچنین به منزله سنگری است که آتش نشان ها می توانند در پشت آن مستقر شده ،تجهیزات اطفائی خود را علیه آتش به کار برند.آتش شکن در واقع قطعه باریکی هستند که زمین آن از هرگونه پوشش مرده و زنده ،مواد آلی و ذغال سنگی موجود در سطح خاک ،بوته های کوتاه ،نهال های جوان ،درختان افتاده ،درختان خشکیده سرپا و...پاک شده است.

خفه کردن یا جداسازی اکسیژن سومین روشی است که برای مبارزه با آتش سوزی های جنگل و مرتع به کار می رود."آتش کوب" از جمله وسایلی است که برای خفه کردن آتش سوزی جنگل به کار می رود.این وسیله به طور معمول از صفحه قابل انعطاف ،ساخته شده از لاستیک مقاوم با دیگر فراورده های نسوز ،به عرض ۳۰ سانتی متر و طول ۴۰ سانتی متر که به یک دسته چوبی وصل شده ،تشکیل شده است.آتش نشان ها به کمک این وسیله ساده و با وارد کردن ضربات به آتش (کوبیدن آتش )سطح آن را به طور موقت پوشانده ،مانع رسیدن هوا به آتش می گردند.بدین ترتیب آتش را خفه می کنند.پاشیدن خاک به کمک بیل به روی آتش از دیگر روش های خفه کردن آتش سوزی جنگل است.استفاده از مواد شیمیایی اطفای حریق مثل انواعی از کف ها و کفسازی مخصوص آتش نشانی ،مانندcafs،علاوه بر سرد کردن حریق ،با پوشاندن سوخت گیاهی در واقع مانع از رسیدن اکسیژن هوا به آن شده و آتش را خفه می کند.



انواع حمله


به طور کلی برای مهار آتش سوزی جنگل دو نوع حمله وجود دارد :حمله مستقیم و حمله غیر مستقیم از آنجایی که آتش سوزی جنگل می تواند به سرعت پیشرفت کرده ،مسیر آن نیز به سرعت تغییر یابدممکن است محیط بسیار خطرناکی را برای آتش نشان ها ایجاد کند.از این نظر بسیار مهم است که "فرمانده حادثه" با توجه به شرایط محیط و...به دقت نوع حمله را تعیین نماید.

"حمله مستقیم "به طور معمول برای آتش سوزی های کوچک ،که اطفای سریع آنها ممکن باشد،قبل از هرگونه امکان گسترش آتش مورد استفاده قرار میگیرد.در این نوع حمله دسته ای از آتش نشان های زبده مجهز به وسایل دستی اعم از وسایل آب پاش و سرد کردن آتش ،تجهیزات حذف سوخت یا خفه کردن حریق به کار گرفته می شوند ویا از هواپیما و بالگرد آتش نشان استفاده می شود.چنانچه حمله مستقیم به شکل مناسبی طراحی نشده و انجام نگیرد می تواند خطرناک باشد.حمله مستقیم نیازمند هماهنگی به وسیله "سیستم فرماندهی حادثه"است،قبل از آن که یک حمله مستقیم شروع شود،فرمانده حادثه بایستی منابع در دسترس را مشخص کرده ،بهترین راه حمله به آتش را تعیین کند.همانطور که قبلا نیز اشاره شد،حمله مستقیم برای آتش نشان ها خطرناک است،زیرا آنها بایستی در دود و حرارت ،نزدیک به آتش فعالیت نمایند."حمله غیرمستقیم" به طور معمول برای مبارزه با آتش سوزیهای بزرگ شدید و گسترده که به کارگیری حمله مستقیم غیر ممکن و بسیار خطرناک است،انجام می گردد.

ایجاد"خط آتش "که اقدامی فوق العاده تخصصی ،خطرناک و مستلزم برخورداری از وسایل کافی و افراد مجرب و کارآزموده است،در سرلوحه اقدامات حمله غیر مستقیم می باشد.خط آتش عبارت است از ایجاد آتش سوزی عمدی دقیقا حساب شده ،برای هدایت آتش سوزی اصلی به سمتی که مواد سوختنی آن در اثر حریق عمدی به طور کامل سوخته و از بین رفته ،در نتیجه حریق اصلی با رسیدن به آن محل ،به علت در اختیار نداشتن سوخت ،متوقف و خاموش گردد.همچنان که قبلا اشاره شد،ایجاد خط آتش فوق العاده تخصصی و خطرناک بوده با کوچکترین اشتباه علاوه بر عدم موفقیت در اطفای حریق اصلی ،آتش سوزی شدید و خطرناکتری نیز به طور عمد تولید میگردد.


اولویت های حمله


قبل از تصمیم گرفتن برای چگونگی حمله به آتش سوزی جنگل ،لازم است که فرمانده حادثه اولویت های حفظ جان ها و دارایی ها را تعیین و ارزیابی می کند.بالاترین اولویت ،تشخیص ایمنی هردو گروه آتش نشان ها و مردم هستند.دومین اولویت ،حفظ هرگونه بنا که مورد تهدید شعله ورشدن است ،می باشد.

حفاظت و ایمنی در مبارزه با آتش سوزی جنگل


حرفه آتش نشانی ،حرفه خطرناکی است.همان خطراتی که آتش نشان ها را هنگام مبارزه با آتش سوزی بناها تهدید می کند،در آتش سوزی جنگل نیز وجود دارد ،البته به آن خطرات بایستی مخاطرات عبور از جاده های ناهموار ،سقوط و سقوط درختان را نیز اضافه نمود.از این نظر آتش نشان ها هنگام مبارزه با آتش سوزی جنگل بایستی به طور کامل به خطرات موجود در اطراف خود واقف باشندو موارد ایمنی مربوط را کاملا رعایت نمایند.رعایت احتیاط کامل هنگام رانندگی در جاده ای ناهموار و کوهستانی ،دوری جستن از شیب ها و پرتگاه هایی که خطر سقوط دارند،رعایت موارد ایمنی هنگام استفاده از ابزار و تجهیزات مختلف بر حسب نوع آنها ،به عنوان نمونه رعایت موارد ایمنی به کار بردن اره موتوری و دیگر وسایل تیز و برنده .رعایت احتیاط هنگام عبور در جنگل به ویژه چنانچه در اثر دود و ... میدان دید کاهش یافته باشد،(برای اجتناب از سقوط در گودال ها یا پرتاب از شیب ها و دره ها )و...

استفاده از وسایل حفاظت فردی نکته مهمی است که هر آتش نشان جنگل بایستی آن را به خوبی رعایت نماید.استفاده از لباس عملیات مناسب که با پارچه مقاوم مثل ((نومکثno mex))تهیه شده باشد.کلاه ایمنی مرغوب و استاندارد ،عینک حفاظتی ،دستکش و پوتین ایمنی از مهمترین وظایف آتش نشان است.لازم به ذکر است ،استفاده از لباس عملیاتی که در عملیات شهری مورد استفاده قرار می گیرد ،برای مبارزه در آتش سوزی جنگل مناسب نیست.برای حفاظت از دستگاه تنفس ،هنگامی که دود زیاد غلیظ و متراکم نباشد،استفاده از ماسک فیلتر دارو در شرایطی که خطر دوده سمی یا دودغلیظ درمیان باشد استفاده از ((دستگاه تنفسی با هوای فشرده scba))توصیه شده است.

حفاظ یا ((پناهگاه آتش fire shelter)) یکی از مهمترین وسایل حفاظت و ایمنی است که هر آتش نشان در جنگل بایستی همراه داشته ،نحوه استفاده از آن را به خوبی فرا گرفته و تمرین کند.این وسیله حفاظتی می تواند تا %۹۵ حرارت تابشی آتش سوزی ها را برای مدت کوتاهی منعکس کند .برقراری کامل ارتباط ،منجمله ارتباط مستقیم ،بین آتش نشان ها و فرمانده عملیات به منظور اخذ دستورات ،همچنین اخذ اطلاعات راجع به جهت وزش باد ...از مراکز ذیربط (مثل اداره هواشناسی)نکته بسیار مهمی است که به ویژه با ایمنی افراد درگیر در مبارزه با آتش رابطه مستقیم دارد.اطلاع فوری از تغییر جهت وزش باشد و انحراف مسیر حرکت آتش ،که می تواند جان افراد را با خطر جدی روبرو سازد ،دستور عقب نشینی و تغییر موضع افراد ،اهمیت برقراری این ارتباطات را بیشتر مشخص می نماید.

همانطور که در مقدمه مقاله حاضر اشاره شد ،آتش سوزی جنگل می تواند با گسترش به روستاها و شهرهای نزدیک به محل حادثه و به آتش کشیدن بناها و تاسیسات مختلف شهری ،خسارت های شدید مالی و جانی علاوه بر خسارت های قبلی ایجاد نماید.توسعه شهرها و روستاها از یک سوء و علاقه مندی گروه زیادی از مردم برای زندگی در منازل مدرن احداث شده در مناطق نزدیک به عرصه های طبیعی ،از سوی دیگر و تلفیق جنگل با محیط های پیشرفته امروزی مشکل بزرگی را برای بسیاری از سازمانهای آتش نشانی به وجود آورده است.از این نظر ضروری است سازمان های آتش نشانی برای پاسخگویی موثر به هرگونه وضعیت اضطراری در این گونه عرصه ها کاملا تجهیز شده و آماده باشند.

بازگشت